Papiery wartościowe są szczególnymi dokumentami stwierdzającymi istnienie określonych praw majątkowych w taki sposób, że posiadanie dokumentu staje się niezbędną przesłanką realizacji prawa(legitymacja formalna). Papiery wartościowe ucieleśniają prawa podmiotowe(wierzytelności), są więc nosicielem inkorporowanego w nich prawa i wartości które to prawo reprezentuje. Jako takie ułatwiają i upraszczają obrót prawami w nich zawartymi.

Do najczęściej spotykanych należą:

  • akcje,
  • obligacje,
  • bony pieniężne NBP,
  • bony skarbowe,
  • listy zastawne
  • losy loteryjne,
  • czeki,
  • weksle.

Papierami wartościowymi mogą być również niektóre dokumenty o charakterze handlowym, stanowiące podstawę do dysponowania towarami czy innymi składnikami majątkowymi i do przenoszenia tych uprawnień na inne podmioty. Wejście w posiadanie, np. konosamentu czy listu przewozowego jest z reguły wystarczającym warunkiem otrzymania danego towaru.

Papiery wartościowe klasyfikuje się wg różnych kryteriów:

1. Wg charakteru praw majątkowych dzieli się je na:

  • finansowe papiery wartościowe (np. czeki, weksle, akcje, obligacje)
  • towarowe papiery wartościowe (np. listy przewozowe, konosamenty, warranty)

2. Wg funkcji jakie spełniają, wyróżniamy:

  • dokumenty stanowiące potwierdzenie wierzytelności pieniężnych (np. obligacje, weksle, czeki)
  • dokumenty uprawniające do współwłasności majątkowej (np. akcje)

3. Wg sposobu przenoszenia tytułu własności innych praw majątkowych papiery wartościowe dzielimy na:

  • Przenoszenie w drodze przekazu i wydania dokumentu.
  • Przenoszenie indosem i wydania dokumentu.
  • Przenoszone w drodze wydania dokumentu.

4. Wg korzyści jakie przynosi posługiwanie się nimi, rozróżniamy:

  • papiery wartościowe służące celom rozliczeniowym (np. czeki, weksle)
  • papiery wartościowe lokacyjne (np. akcje, obligacje, bony pieniężne)

5. Wg terminu płatności, wyróżniamy:

  • długoterminowe
  • krótkoterminowe

6. Ze względu na sposób określenia osoby uprawnionej:

  • Imienne(legitymują imiennie osobę)
  • Na zlecenie(legitymują osobę imiennie wymienioną oraz osobę, na, którą uprawnienia z dokumentu zostały przeniesione indosem)
  • Na okaziciela(legitymują, jako uprawnionego osobę, która przedstawia dokument jego wystawcy)

Cechy papierów wartościowych:

  • Związany z prawem majątkowym
  • Między papierem wartościowym a wyrażonym w nim prawem majątkowym występuje szczególna zależność polegająca na tym, że dokument jest nosicielem wskazanego w nim prawa(nośnik wartości) – dokument ucieleśnia prawo.
  • Posiadanie dokumentu stanowi wystarczającą przesłankę przypisania wyrażonego w nim prawa majątkowego osobie upoważnionej zgodnie z treścią dokumentu a w konsekwencji wykonania prawa z papieru wartościowego przez osobę uprawnioną(dochodzenia praw).
  • Posiadanie papieru nie jest konieczne o ile tak wynika z przepisów.
  • Papier wartościowy jest zbywalny, co oznacza, że:
    • Dokument musi być powiązany ze zbywalnym prawem majątkowym oraz, że posiadanie dokumentu stanowi niezbędną przesłankę zbywalności wyrażonego w niej prawa, gdyż do przeniesienia prawa majątkowego wyrażonego w dokumencie niezbędne jest wydanie dokumentu. Prawo idzie za dokumentem. Przy imiennych – dokument idzie za prawem. Obrót dokumentem dowodowym nie stanowi obrotu prawem.

Określony instrument finansowy może być uznany za papier wartościowy, jeżeli jego wystawienie lub emisja znajduje podstawy w przepisach prawa oraz jeżeli taki status nadaje mu przepis prawa lub odpowiedni organ władzy państwowej zgodnie ze swoimi kompetencjami.

Teorie powstania papierów wartościowych:

  • Kreacyjna – powstaje w momencie wystawienia.
  • Dobrej wiary – powstaje w momencie, gdy znalazł się w posiadaniu osoby, która go nabyła.
  • Emisyjna – wydanie dokumentu osobie trzeciej.
  • Umowna – współdziałanie wystawcy z odbiorcą. Umowa o wydanie.
  • Kwalifikowana umowna.

Funkcja:

  • Legitymacyjna – określenie formalnych zasad identyfikacji osoby uprawnionej z papieru wartościowego i ułatwienie takiej identyfikacji.
  • Obiegowa – uproszczony sposób przenoszenia zbywalnych praw majątkowych wyrażonych w dokumencie.
  • Płatnicza – z mocy prawa określone papiery wartościowe stanowią legalny instrument zapłaty.
  • Kredytowa – zbywając papier wartościowy emitent uzyskuje od nabywcy określoną sumę pieniężną lub prolongatę zadłużenia z tytułu dokonanej transakcji(weksle, obligacje).
  • Gwarancyjna – zabezpiecza weksle własne, trasowane i in blanco.
  • Motywacyjna